प्रतिभा उनको, इतिहास अरूको : नारीको प्रतिभासँग किन डराउँछ समाज?

छोरीहरू सक्षम छन्। उनीहरूले विज्ञानका ठूला उपलब्धिहरू हासिल गरेका छन्, अन्तरिक्षको यात्रा गरेका छन्, संसारलाई चकित पार्ने आविष्कार गरेका छन् र मानव चेतनालाई झकझक्याउने साहित्य रचेका छन्। ज्ञान, विज्ञान, कला, साहित्य र नेतृत्वका अनेकौँ क्षेत्रमा आफ्नो असाधारण क्षमता प्रमाणित गरिसकेका छन्। तर विडम्बना, यति धेरै उपलब्धि र योगदानका बाबजुद पनि हाम्रो समाजले आजसम्म छोरीहरूलाई समानता, सम्मान र स्वतन्त्रताको दृष्टिले हेर्न पूर्ण रूपमा सिकिसकेको छैन।

नेपाली समाजमा त आजको एक्काइसौँ शताब्दीमा पनि छोरी जन्मिँदा नाक खुम्च्याउने, छोरा नभए वंश नै मासिन्छ भन्ने ठान्ने अवैज्ञानिक, सामन्ती र पितृसत्तात्मक सोच भित्रभित्रै जरा गाडेर बसेको छ। छोरीको अस्तित्वलाई उसको क्षमताले होइन, लिङ्गका आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने मानसिकता अझै जीवित छ।

आजको अवस्था त यस्तो छ भने झन्डै एक शताब्दीअघिको समाज कस्तो थियो होला? त्यतिबेला महिलाले उच्च शिक्षा हासिल गर्नु, वैज्ञानिक अनुसन्धानमा संलग्न हुनु र पुरुषप्रधान प्राज्ञिक संसारमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्नु कति चुनौतीपूर्ण थियो होला?

तर इतिहासमा यस्ता साहसी महिलाहरू पनि छन्, जसले सामाजिक बन्धन, पूर्वाग्रह र विभेदका पर्खालहरू भत्काउँदै ज्ञान र विज्ञानको यात्रालाई निरन्तरता दिए। उनीहरूले केवल आफ्ना लागि संघर्ष गरेनन्, सिंगो मानव सभ्यताको ज्ञानको क्षितिज फराकिलो बनाए। तिनै असाधारण महिलामध्ये एक थिइन् बेलायती वैज्ञानिक रोजालिन्ड फ्र्याङ्कलिन (Rosalind Franklin)।

उनको जीवन र वैज्ञानिक योगदानको कथा जति प्रेरणादायी छ, त्यति नै पीडादायी पनि छ। विशेषगरी, उनले विज्ञानमा पुर्‍याएको ऐतिहासिक योगदानलाई जसरी ओझेलमा पारियो र उनको बौद्धिक क्षमतामाथि प्रश्न उठाइयो, त्यो विज्ञानको इतिहासमा गम्भीर आत्मसमीक्षाको विषय हो।

फ्र्याङ्कलिनको प्रसंग सम्झिँदा हरेक पटक मेरो मनमा एउटा गाँठो पर्छ। ज्ञानको खोजीमा आफ्नो जीवन समर्पित गरेकी एउटी प्रतिभाशाली वैज्ञानिकको योगदानलाई इतिहासले किन समयमै उचित सम्मान दिन सकेन? किन उनको वैज्ञानिक दक्षताभन्दा उनको कमजोरीको कथित भाष्यलाई बढी प्रचार गरियो?

हिजो, अक्टोबर ८, २०२६ मा Science पत्रिकामा प्रकाशित एउटा लेखले यस विषयलाई फेरि उजागर गरेको छ। उक्त लेख पढेपछि फ्र्याङ्कलिनप्रतिको सम्मान अझ गहिरियो। उनीसँगै मानव सभ्यताको उन्नतिका लागि अपमान, उपेक्षा र विभेद सहँदै संघर्ष गरेका र गरिरहेका असंख्य महिलाप्रति श्रद्धा जागेर आयो।

अनि संसारभरका छोरीहरू, विशेषगरी नेपाली दिदीबहिनीहरूलाई भन्न मन लाग्यो: तपाईंहरू समाजले निर्माण गरिदिएको सौन्दर्यको परिभाषाभित्र मात्र सीमित नहुनुहोस्। तपाईंहरूको पहिचान रूप, शृंगार, आभूषण र अलंकारमा मात्र खोजिनु हुँदैन। सौन्दर्य र शृंगार तपाईंहरूको रोजाइ हुन सक्छ, तर त्यसले तपाईंहरूको बौद्धिकता, सिर्जनशीलता र सम्भावनालाई ओझेलमा पार्न नपाओस्। आफ्नो क्षमता चिन्नुहोस्। प्रश्न गर्न सिक्नुहोस्। ज्ञानको खोजी गर्नुहोस्। स्थापित मान्यताहरूलाई चुनौती दिनुहोस्। समाजले तपाईंहरूका लागि कोरेको सीमारेखाभन्दा धेरै परसम्म पुग्ने साहस गर्नुहोस्।

यही सन्दर्भमा जनगायक जेबी टुहुरेको गीतका शब्दहरू सम्झना आउँछ:

तिमी जस्तै दिदी बैनी रकेटमा उडिसके, आफ्नो शक्ति चिन्हिसके

तिमी मझेरीमा छुन्मुनाउछ्यौं दङ्ग परी जीबनभरी कैदी बनेर

आमा दिदी बहिनी हो….

रेशमको बुट्टे ब्लाउज टन्न आङ्मा कस्न पाई, लाली पाउडर घस्न पाई

टेलिनको झिल्के साडी लाउन पाई मख्ख परी, बुद्धि सबै नष्ट पारी

पुरुषको खेलौना भै व्यर्थ फाल्यौ भोग विलासको साधन बनेर

आमा दिदी बहिनी हो…

जनगायक जेबी टुहुरे

यो गीतको सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। महिलालाई साँघुरो सामाजिक भूमिकाभित्र सीमित राख्ने सोचविरुद्ध उठ्न र आफ्नो सामर्थ्य पहिचान गर्न यसले प्रेरित गर्छ।

रोजालिन्ड फ्र्याङ्कलिनको प्रसंग : विज्ञानको इतिहासमा ओझेल पारिएको प्रतिभा

सन् १९५३ मा वैज्ञानिक जेम्स वाट्सन (James Watson) र फ्रान्सिस क्रिक (Francis Crick) ले प्रसिद्ध वैज्ञानिक पत्रिका Nature मा डीएनएको दोहोरो कुण्डलीयुक्त संरचना (Double Helix Structure) सम्बन्धी एउटा ऐतिहासिक अनुसन्धान लेख प्रकाशित गरे। जम्मा दुई पृष्ठ लामो उक्त लेखले जीवविज्ञानको इतिहासमा नयाँ युगको सुरुवात गर्‍यो। यो खोज यति महत्त्वपूर्ण थियो कि सन् १९६२ मा वाट्सन, क्रिक र मोरिस विल्किन्स (Maurice Wilkins) लाई डीएनएको आणविक संरचनासम्बन्धी खोजका लागि चिकित्साशास्त्र वा शरीरक्रियाविज्ञानतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो। तर यस ऐतिहासिक उपलब्धिको जगमा एउटी अर्की वैज्ञानिकको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण योगदान पनि थियो, रोजालिन्ड फ्र्याङ्कलिनको।

फ्र्याङ्कलिन र उनका अनुसन्धान विद्यार्थी रेमन्ड गोस्लिङ (Raymond Gosling) ले एक्स-रे विवर्तन (X-ray Diffraction) प्रविधिको प्रयोग गरेर डीएनएको संरचनासम्बन्धी अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तथ्यहरू संकलन गरेका थिए। उनीहरूले तयार पारेका चित्रहरूमध्ये Photograph 51 विशेष प्रसिद्ध छ। यो चित्र डीएनएको कुण्डलीयुक्त संरचना बुझ्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रमाण थियो। सन् १९५३ मा मोरिस विल्किन्सले फ्र्याङ्कलिनको पूर्वअनुमतिबिना उक्त चित्र वाट्सनलाई देखाएका थिए। यसका अतिरिक्त, फ्र्याङ्कलिनका केही अप्रकाशित अनुसन्धान तथ्यांक पनि वाट्सन र क्रिकसम्म पुगेका थिए। यी तथ्यांकले उनीहरूलाई डीएनएको सही संरचनात्मक नमुना निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याए।

तर विज्ञानको लोकप्रिय इतिहासमा लामो समयसम्म एउटा फरक भाष्य स्थापित भयो। वाट्सनले सन् १९६८ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक The Double Helix मा फ्र्याङ्कलिनलाई यस्तो वैज्ञानिकका रूपमा चित्रित गरे, जसले आफ्नै प्रयोगशालाबाट प्राप्त महत्त्वपूर्ण प्रमाणको वास्तविक अर्थ बुझ्न सकिनन्। मानौँ, फ्र्याङ्कलिनले चित्र त खिचिन्, तर त्यसमा लुकेको वैज्ञानिक रहस्य बुझ्ने बौद्धिक क्षमता वाट्सन र क्रिकसँग मात्र थियो। यो चित्रणले फ्र्याङ्कलिनको वैज्ञानिक दक्षता र योगदानलाई लामो समयसम्म ओझेलमा पार्न मद्दत गर्‍यो।

तर के वास्तविकता त्यही थियो? के फ्र्याङ्कलिनले साँच्चै आफ्नै अनुसन्धानबाट प्राप्त प्रमाणको महत्त्व बुझ्न सकेकी थिइनन्? कि उनको योगदानलाई अरूको उपलब्धिको छायामा पार्ने गरी इतिहास लेखियो? यस प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा हालै प्रकाशित अनुसन्धानले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ।

अक्टोबर ५, २०२६ मा Journal of the History of Biology मा प्रकाशित एक अनुसन्धान लेखमा अमेरिकाको Science History Institute का एलिस्टर स्पोन्सेल (Alistair Sponsel) र बेलायतको King’s College London का ब्रायन सटन (Brian Sutton) ले फ्र्याङ्कलिनका प्रयोगशाला टिपोट, एक्स-रे चित्र र अनुसन्धान उपकरणहरूको विस्तृत ऐतिहासिक तथा वैज्ञानिक विश्लेषण गरेका छन्। उनीहरूको अनुसन्धानले दशकौँदेखि स्थापित एउटा महत्त्वपूर्ण धारणालाई चुनौती दिएको छ।

फ्र्याङ्कलिनले Photograph 51 को वैज्ञानिक महत्त्व नबुझेकी होइनन्। बरु त्यो चित्र तयार गर्नुअघि नै उनले डीएनएको कुण्डलीयुक्त संरचनासम्बन्धी महत्त्वपूर्ण गणना र निष्कर्ष निकालिसकेकी थिइन्।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, फ्र्याङ्कलिनले Photograph 51 भन्दा पहिले नै Photograph 49 नामक अर्को एक्स-रे विवर्तन चित्र तयार गरेकी थिइन्। उक्त चित्रको विश्लेषणबाट उनले डीएनएको B-form को कुण्डलीयुक्त संरचनाका महत्त्वपूर्ण आयामहरू गणना गरिसकेकी थिइन्। तर Photograph 49 मा उपकरणको अवस्थिति सम्बन्धी समस्याका कारण चित्रको केही भाग स्पष्ट रूपमा समेटिएको थिएन। त्यसैले उनले उही डीएनएको नमुना प्रयोग गरेर अझ राम्रोसँग केन्द्रित र प्रकाशनयोग्य चित्र तयार गर्ने निर्णय गरिन्। त्यसैको परिणाम थियो इतिहासमा प्रसिद्ध बनेको Photograph 51।

अर्थात्, Photograph 51 कुनै संयोगवश प्राप्त भएको चित्र थिएन, जसको वैज्ञानिक अर्थ फ्र्याङ्कलिनले बुझ्न सकिनन्। त्यो त उनले पहिल्यै गरिसकेको विश्लेषण र प्राप्त निष्कर्षलाई अझ स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्ने योजनाबद्ध वैज्ञानिक प्रयास थियो। यो निष्कर्षले इतिहासमा प्रचलित एउटा गम्भीर भ्रमलाई सच्याएको छ। वाट्सनले फ्र्याङ्कलिनको चित्रमा आफूले देखेको कुरा उनी स्वयंले देख्न नसकेको जस्तो वर्णन गरेका थिए। तर नयाँ ऐतिहासिक प्रमाणले देखाउँछ, फ्र्याङ्कलिनले उक्त चित्रले दिने महत्त्वपूर्ण संरचनात्मक जानकारी पहिले नै बुझेकी थिइन्।

यसको अर्थ फ्र्याङ्कलिनले एक्लैले डीएनेको सम्पूर्ण दोहोरो कुण्डली संरचना समाधान गरिसकेकी थिइन् भन्ने होइन। वाट्सन, क्रिक, विल्किन्स, फ्र्याङ्कलिन र गोस्लिङलगायतका वैज्ञानिकहरूको योगदान यस खोजमा महत्त्वपूर्ण थियो। तर फ्र्याङ्कलिनलाई आफ्नै तथ्यांकको अर्थ नबुझ्ने वैज्ञानिकका रूपमा चित्रित गर्नु ऐतिहासिक रूपमा अन्यायपूर्ण थियो भन्ने कुरा अब अझ प्रस्ट भएको छ।

विज्ञान केवल अन्तिम परिणाम प्रकाशित गर्ने व्यक्तिको उपलब्धि होइन। त्यो प्रयोगशालामा बिताइएका अनगिन्ती घण्टा, सूक्ष्म अवलोकन, गहिरो गणना, बारम्बारका असफलता र निरन्तर बौद्धिक श्रमको सामूहिक परिणाम हो। त्यसैले वैज्ञानिक इतिहासमा कसले अन्तिम निष्कर्ष प्रकाशित गर्‍यो भन्ने प्रश्न जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यो निष्कर्षसम्म पुग्न कसले कस्तो आधार निर्माण गर्‍यो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

फ्र्याङ्कलिनको प्रसंगमा यही न्याय हुन सकेन। अझ दुःखद कुरा, सन् १९५८ मा मात्र ३७ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो। डीएनएको संरचनासम्बन्धी खोजका लागि सन् १९६२ मा नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिँदा उनी जीवित थिइनन्। नोबेल पुरस्कार सामान्यतया मरणोपरान्त प्रदान नगरिने भएकाले उनको नाम त्यस पुरस्कारमा समावेश भएन। यद्यपि, पुरस्कार नपाउनु र उनको वैज्ञानिक योगदानलाई लामो समयसम्म उचित स्थान नदिनु दुई फरक विषय हुन्। फ्र्याङ्कलिनको कथा केवल एउटी महिला वैज्ञानिकमाथि भएको अन्यायको कथा होइन। यो ज्ञान उत्पादन गर्ने संस्थाहरूभित्र रहेका शक्ति सम्बन्ध, लैङ्गिक पूर्वाग्रह र ऐतिहासिक श्रेय वितरणको असमानताको कथा पनि हो।

यो कथाले हामीलाई एउटा असहज प्रश्न सोध्छ। कतै आज पनि हाम्रो समाजमा कति रोजालिन्ड फ्र्याङ्कलिनहरू छन्, जसको प्रतिभा, परिश्रम र उपलब्धि अरू कसैको नाम र प्रतिष्ठाको छायामा हराइरहेको छ?

विज्ञानको इतिहास सच्याउनु भनेको वाट्सन र क्रिकको उपलब्धिलाई अस्वीकार गर्नु होइन। बरु त्यो उपलब्धिलाई सम्भव बनाउने सम्पूर्ण वैज्ञानिक योगदानप्रति न्याय गर्नु हो। फ्र्याङ्कलिनप्रतिको सच्चा सम्मान उनलाई केवल पितृसत्ताको पीडित पात्रका रूपमा सम्झनुमा होइन, उनको असाधारण वैज्ञानिक क्षमता, स्वतन्त्र चिन्तन, अनुसन्धानप्रतिको निष्ठा र बौद्धिक योगदानलाई सही रूपमा स्वीकार गर्नुमा छ।

आजका छोरीहरूले फ्र्याङ्कलिनको कथाबाट केवल अन्यायको पीडा होइन, ज्ञानको शक्ति पनि देख्न सकून्। उनीहरूले बुझून् कि विज्ञान, दर्शन, साहित्य, प्रविधि र नेतृत्वका कुनै पनि क्षेत्र उनीहरूका लागि निषेधित छैनन्। छोरीहरूलाई दया होइन, समान अवसर चाहिएको छ। प्रशंसा मात्र होइन, उनीहरूको बौद्धिकताको उचित सम्मान चाहिएको छ। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, उनीहरूलाई कसैले निर्धारण गरिदिएको सीमाभित्र बस्ने बाध्यता होइन, आफ्नै सम्भावनाअनुसार उड्न सक्ने स्वतन्त्रता चाहिएको छ।

इतिहासले ढिलो भए पनि फ्र्याङ्कलिनको वैज्ञानिक योगदानलाई थप स्पष्टताका साथ स्वीकार गर्दै छ। तर हाम्रो समाजले आफ्ना छोरीहरूको प्रतिभा चिन्न र सम्मान गर्न अर्को आधा शताब्दी कुर्न नपरोस्।

रोजालिन्ड फ्र्याङ्कलिनलगायत ज्ञान, विज्ञान र मानव सभ्यताको उन्नतिका लागि संघर्ष गर्ने सम्पूर्ण महिलाप्रति उच्च सम्मान!